|
Anayasa'nın 36. maddesinde
yapılan değişiklikle adil yargılanma hakkı kavram olarak da Anayasa'mıza
girmiş bulunmaktadır. Buna göre maddenin birinci fıkrası "herkes, meşru
vasıta ve yollardan faydalanmak suretiyle yargı mercileri önünde davacı veya
davalı olarak iddia ve savunma ile adil yargılanma hakkına sahiptir"
biçimini almıştır. Böylece,İnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerin Korunmasına
İlişkin Sözleşmenin 6.maddesinde düzenlenmiş bulunan hak, iç hukukta
vurgulanması bakımından daha bir güçlendirilmiştir
ADİL YARGILANMA HAKKI
İnsan Hakları ve Temel Özgürlüklerin korunmasına İlişkin Sözleşmenin 6.
maddesinin başlığı: "Adil Yargılama Hakkı" dır.Madde, önceleri sağlıklı
adalet yönetimi isteme hakkı" genel deyimi ile adlandırılan, sonra da "adil
yargılama, hakkaniyete uygun yargılama" kavramı ile belirlenen bir hakkı
güvence altına almaktadır. Komisyon ve Mahkeme Kararlarında kullanılan bu ad
l Kasım 1998'ten itibaren yürürlüğe giren 11 No lu Protokol ile 6. maddesi
başlığı haline gelmiştir.
I- Yasal Bağımsız ve Tarafsız Mahkemede Yargılanma Hakkı
l- Yasayla Kurulmuş Bağımsız Mahkeme
Anayasa'mızın 38. maddesi "kanuni hakim güvencesi "m, 138.maddesi
"mahkemelerin bağımsızlığı" m ve 139. maddesi de "hakimlik ve savcılık
teminatı" nı düzenlemektedir. Devlet Güvenlik Mahkemelerinin kurulmasıyla
ilgili 143. madde, 4388 Sayılı Yasa (9) ile değişikliğe uğramış ve bu
mahkemelerdeki "askeri hakim "maddeden çıkarılmıştır.
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi "tarafsızlık" kavramını "öznel“ ve "nesnel"
ölçütlere göre değerlendirmektedir. Öznel tarafsızlık kavramı yargıçların
birey sıfatıyla kişisel tarafsızlıklarını ifade ederken nesnel tarafsızlık
kavramı kurumsal olarak mahkemenin kişide bıraktığı izlenimi yani hak
arayanlara güven veren bir görünüme sahip olup-olmadığını anlatmaktadır. bir
dizi davada da DGM'lerde ki askeri yargıç üyenin bulunması nesnel olarak
bağımsız ve tarafsız mahkeme ilkesine aykırı bulunmuştur.
Anayasamıza göre "hakimler, görevlerinde bağımsızdırlar;Anayasa'ya, kanuna
ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm verirler"
(Ay.m.138/1) "Yargıcın nesnel bir biçimde ve yasalara uygun olarak karar
verebilmesinin ilk güvencesi onun muhakeme dışı etkilere karşı korunması"
gerekmektedir. Bağımsızlığın güvenceleri olan yasama ve yürütme organına ve
diğer güçlere ve bu bağlamda medyaya karşı da güvenceli olmasının
gerçekleştirilebilmesi için yargıcın bütünüyle tarafsız kılınması
zorunludur. Nitekim, yargıcın tarafsızlığı,bağımsızlığından çok önce
yargılama hukukunda söz konusu olmuş ve bağımsızlık bir bakıma tarafsızlığı
sağlama aracı olarak görülmüştür.
Yargıcın tarafsızlığını tehlikeye düşüren hallerde görev yapması yasaktır.
Tarafsızlığı konusunda kuşku uyandıracak sebeplerin bulunması halinde yargıç
reddedilebilir.
Aleni Yargılanma Hakkı
Açık duruşma hakkı, adil yargılanma hakkının esasıdır ve/aynı zamanda sözlü
duruşma hakkını da kapsar. Anayasa'nın 141. ve 373. maddeleri duruşmaların
herkese açık olması kuralım öngörmektedir. Küçüklerin yargılanmasında,
zorunlu gizlilik kuralı gereğince hüküm de gizli tefhim edilir. CMUK.nun
m.375) Takdiri gizlilik hallerinde ise, gizlilik kararı alınmasını
gerektiren nedenler ile hüküm aleni olarak tefhim edilmelidir. Yargıtay
takdiri gizlilik hallerinde, hükmün mutlaka açık olarak tefhim edildiğinin
belirtilmemesini bozma nedeni yapmaktadır.
Küçükler hakkındaki yargılamanın mutlaka gizli yapılması ve hükmün de gizli
tefhim edilmesi gerekmektedir. Hazırlık soruşturması veya yargılama
sırasında küçüğün 15 yaşını bitirmesi halinde yargılama açık yapılmalı ve
hüküm de açık olarak tefhim edilmelidir.
III- Savunma Hakkı
Sözleşmenin 6. maddesinin 3. fıkrasında sanığın hakları düzenlenmiştir. 3.
fıkrasının yeni tercümesinde "en azından" ibaresi mevcuttur: "Her sanık en
azından aşağıdaki haklara sahiptir" şeklindedir
II- Masumiyet Karinesi
Anayasa'mıza göre "suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar, kimse suçlu
sayılamaz" (Ay.m.38/4) sözleşmeye göre de "bir suç ile itham edilen herkes,
suçluluğu yasal olarak sabit oluncaya kadar suçsuz sayılır"(ÎHAS.m.6/2)
Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi suçsuzluk karinesinin ancak bir suçlamanın
mevcudiyeti halinde ve suçlama anından itibaren yargılamanın tüm sürecinde
geçerli olduğunu kabul etmektedir.Mahkemeye göre, suç işlediği şüphesiyle
hakkında polis soruşturması başlatılmış veya gözaltına alınmış ise kişi bu
karineden yararlanacaktır.
İsnadı Öğrenme Hakkı
A- En Kısa Sürede Öğrenme Hakkı Anayasaya göre de "yakalanan ve tutuklanan
kişilere, yakalama veya tutuklama sebepleri ve haklarındaki iddialar
herhalde yazılıp ve bunun hemen mümkün olmaması halinde sözlü olarak derhal,
toplu suçlarda en geç hakim huzuruna çıkarılıncaya kadar bildirilir"
(Ay.m.19)
Anladığı Dilde Öğrenme Hakkı
Türkçe bilmeyen sanığın tercümandan yararlanabileceğini düzenlemektedir.
Sözleş menin adil yargılanma hakkı olarak kabul ettiği 6/3-a bendindeki
"anladığı bir dille" ibaresi 6/3-e bendinde ise ayrıntılı olarak "duruşmada
kullanılan dilin anlamadığı veya konuşmadığı takdirde bir tercümanın
yardımından para ödemeksizin yararlanmak" biçiminde düzenlenmiştir.
2- Savunma İçin Gerekli Zamanın ve Kolaylıklara Sahip Olma Hakkı
A-Dosyayı İnceleme Hakkı
Savunma için gerekli zamana ve kolaylıklara sahip olma hakkının dosyaya
inceleme hakkım da içerdiği kabul edilmektedir.
B-Ek Savunma Hakkı
Suç niteliğinin değişmesi durumunda, sanığın cezalandırılmasına karar
verilebilmesi için kendisine veya müdafiine ek savunma hakkı verilmesi
zorunludur.
C- Gerekçeli Karar Hakkı
Anayasanın 141/3, maddesine göre mahkemelerin bütün kararları gerekçeli
olmak zorundadır. Aksine uygulama, yapılması halinde CMUK.nun 308/7. maddesi
gereğince bozma sebebidir.
D-Son Söz Hakkı
CMUK.nun 251/2. maddesi gereğince yargılama sonunda sanığın son söz hakkı
bulunmaktadır.
İfade Almada ve Sorguda Dürüstlük Kavramı
A-İşkence Yasağı
"insan hakları, ayrım gözetilmeksizin sahip olunan hakların tümünü kapsar,
bu nedenle ve tek cümle ile işkence suçu, insanlığa karşı işlenen bir
insanlık suçu dur.”
B- Kendi Kendini İtham Yasağı
Anayasa'nın 38/5. maddesine göre "hiç kimse kendisini ve kanunda gösterilen
yakınlarım suçlayan bir beyanda ulunmaya veya bu yolda delil göstermeye
zorlanamaz"
C-Yasak Sorgu Yöntemleri ile Elde Edilen Kanıtların Değerlendirilmesi
Soruşturma ve kovuşturma organlarının hukuka aykırı biçimde elde ettikleri
deliller hükmü esas alınamaz,"
4- Müdafıiden Yararlanma Hakkı
Yakalanan kişi veya sanık soruşturmanın her hal ve derecesinde bir veya
birden fazla müdafiin yardımından faydalanabilir 138. maddesi de "yakalanan
kişi veya sanık müdafii seçebilecek durumda olmadığını beyan ederse talebi
halinde baro tarafından kendisine bir müdafii tayin edilir
IV- Haksız Tutuklamadan Doğan Tazminat
Sanığın tutuklu kaldığı süre içerisinde duyduğu kabul edilmesi gereken acı,
elem ve bunların doğurduğu mutsuzluk ile tutuklu kaldığı süre göz önüne
alınarak hakça bir manevi tazminat ödenmesi gerektiğine karar
verilebilmektedir
|